Jesteśmy niezależnym, apolitycznym i samorządnym stowarzyszeniem polskich sędziów.
Naszą główną misją jest obrona wolności i praw obywatelskich, fundamentu demokratycznej Polski, należącej do Unii Europejskiej.
Działamy od ponad 25 lat, w tym w międzynarodowych organizacjach sędziowskich Skupiamy ponad 3 500 sędziów, najwięcej w Polsce.

Stanowisko Stowarzyszenia Sędziów Polskich "IUSTITIA" co do senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (druk nr 477)

Warszawa, 17.08.2021 r.

Stanowisko Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitiaco do senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (druk nr 477)

I. Uwagi ogólne

  1. Zarówno Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w szeregu orzeczeń (wyrok z 15.07.2021 w sprawie C-791/19; postanowienie z 14.07.2021 w sprawie C-204/21; wyrok z 19.11.2019 r. w sprawach C-585/18, C‑624/18 i C‑625/18), jak i Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) w wyroku z 22.07.2021 r. (skarga nr 43447/19), wskazały na nieprawidłowości w zakresie zapewnienia niezależności sądów powstałe w wyniku zmian legislacyjnych przeprowadzanych w Polsce od 2017 r.
  1. Sprowadzanie tych nieprawidłowości do powołania Izby Dyscyplinarnej przy Sądzie Najwyższym nie oddaje istoty zarówno tych orzeczeń, jak i zmian ustrojowych w zakresie wymiaru sprawiedliwości, które są sprzeczne z Konstytucją RP i prawem unijnym.
  2. Proponowane w przedmiotowym projekcie zmiany w ocenie SSP „Iustitia”jedynie pozornie stanowią wykonanie wyroku TSUE z 15.07.2021 r.

II. Uwagi szczegółowe

A. Status osób zajmujących bezprawie urząd sędziów w SN i NSA, w tym w Izbie Dyscyplinarnej (ID) oraz Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (IKNiSP)

  1. Największą wadą projektu jest niejednoznaczne odniesienie się do statusu osób zajmujących bezprawnie urząd sędziów ID, IKNiSP oraz innych osób powołanych w analogiczny sposób w SN i NSA. Może to prowadzić do akceptacji wadliwych powołań na stanowiska sędziowskie z udziałem neo-KRS.
  1. Stowarzyszenie w uchwale nr 4 Zwyczajnego Zebrania Delegatów z 17.04.2021r. wskazało, że wskutek działań Sejmu i Prezydenta RP:
  • naruszony został ład konstytucyjny, wskutek czego Trybunał Konstytucyjny utracił niezależność i nie wykonuje powierzonych mu Konstytucją RP zadań;
  • Krajowa Rada Sądownictwa została rozwiązana przed upływem kadencji jej członkówsędziów i w ich miejsce wbrew Konstytucji Sejm powołał nowych członków-sędziów, wskutek czego Rada, jako organ całkowicie podporządkowany władzy politycznej, jest niezdolna do podejmowania ważnych uchwał;
  • z udziałem utworzonej z naruszeniem Konstytucji Krajowej Rady Sądownictwa oraz z pominięciem środowiska sędziowskiego Prezydent RP powołał setki osób na stanowiska sędziów;
  • kolejnymi aktami legislacyjnymi i wykonawczymi władza polityczna przejęła Sąd Najwyższy i podporządkowała działalność tego najwyższego organu władzy sądowniczej swojej woli;
  • wskutek tych działań powstał stan bezprawia i zburzone zostały fundamenty demokratycznego państwa prawnego.

Stowarzyszenie uznało, że dla przywrócenia ładu konstytucyjnego, w szczególności niezależności sądownictwa niezbędne jest cofnięcie szkodliwych zmian w sądownictwie – również personalnych, w jak najkrótszym czasie.

Doświadczenia minionych lat wskazują, że rozwiązanie tej palącej kwestii dla wywołania pożądanego efektu musi przybrać formę legislacyjną, na wzór ustaw naprawczych podejmowanych w przeszłości dla przywrócenia lub ukształtowania ładu konstytucyjnego po okresach rządów niekonstytucyjnych. Rozumiejąc potrzebę zachowania ciągłości państwa i pewności prawa oraz ładu społecznego, nie można pomijać konieczności przywrócenia społecznego zaufania do demokracji w ogóle, a do wymiaru sprawiedliwości w szczególności.

Nie można również aktów bezprawia, nawet jeżeli przyjmują pozór stanowienia albo stosowania prawa, uznawać za prawo. Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP). Dotyczy to także Prezydenta RP, a jego postanowienia dla ich ważności i skuteczności muszą mieć prawne umocowanie. Osoby powołane na stanowiska sędziowskie w wadliwej procedurze nie są sędziami w rozumieniu Konstytucji i prawa międzynarodowego (EKPCz, KPP), pozostawienie ich na tych stanowiskach przez choćby najkrótszy czas grozi niepowetowaną szkodą dla porządku prawnego w Polsce i praw jej obywateli. 

Jako niezbędne do osiągnięcia wskazanego celu Stowarzyszenie rekomendowało możliwe do przyjęcia rozwiązanie legislacyjne, na podstawie którego:

  • uchwały Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na postawie przepisów ustawy z dnia 8.12.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw i wydane w ich wyniku postanowienia Prezydenta RP o powołaniu na stanowiska
  • sędziego sądu powszechnego, sędziego sądu wojskowego, sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, sędziego Sądu Najwyższego i sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego zostaną uznane za nieważne z mocy prawa (za wyjątkiem tych, w wyniku których osoba powróciła na uprzednio zajmowane stanowisko sędziego), bez konieczności stwierdzenia tego przez sąd lub inny organ;
  • stosunek służbowy na stanowiskach objętych w wyniku powołanych wyżej aktów, uznany zostanie za nienawiązany;
  • wynagrodzenie osób powołanych na stanowiska sędziów Izby Dyscyplinarnej oraz od 23.01.2020 r. osób powołanych na inne stanowiska sędziów SN i NSA pobrane w związku z piastowaniem wyżej wskazanych stanowisk zostanie uznane za nienależne (w wysokości przekraczającej wynagrodzenie, które byłoby tej osobie należne na stanowisku zajmowanym bezpośrednio przed objęciem stanowiska, o którym mowa w punkcie 1, w okresie jego piastowania);
  • zachowałyby moc orzeczenia wydane w postępowaniu karnym, administracyjnym i cywilnym z udziałem osób, które objęły stanowiska w warunkach, o których mowa w punkcie 1, jednak z możliwością wznowienia postępowań indywidualnie inicjowanych - na podstawie obowiązujących przepisów w odpowiednich procedurach w określonym terminie i bezpłatnie
  • zostałyby przeprowadzone nowe, zgodne z prawem krajowym i międzynarodowym otwartych konkursy na zwolnione w ten sposób stanowiska sędziowskie (za wyjątkiem stanowisk w Izbie Dyscyplinarnej i w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, które powinny ulec likwidacji); należy przy tym uwzględnić szczególnie trudną i przymusową sytuację powołanych na stanowiska sędziów asesorów, asystentów oraz referendarzy i konkursy te powtórzyć w pierwszej kolejności, w szybkim trybie.
  1. Przedmiotowy projekt ww. oczekiwań nie spełnia.
  2. Projektodawca nie uwzględnił wyroków NSA z 6.5.2021 r. w sprawach: II GOK 2/18, II GOK 3/18, II GOK 5/18, II GOK 6/18, II GOK 7/18 oraz z 13.5.2021 r. w sprawie II GOK4/18, z których wynika, że:
  • musi być zapewniona kontrola sądowa nad uchwałami KRS w zakresie przedstawienia Prezydentowi RP wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego (art. 45 i 60 Konstytucji RP, art. 47 KPP); 

  • neo-KRS nie jest organem niezależnym i nie spełnia wymogów określonych w Konstytucji RP (art. 186 i 187 Konstytucji RP; zob. ww. orzeczenia TSUE i ETPCz);

  • Prezydent nie ogłosił ważnie konkursów na stanowiska sędziów SN i NSA, ponieważ nie uzyskał kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów, a tym samym konkursy są nieważne (art. 144 ust. 2 Konstytucji RP);
  • Prezydent wręczył nominacje sędziowskie pomimo udzielonego zabezpieczenia i zadania pytania prejudycjalnego do TSUE przez NSA (II GOK 2/18; II GW 21/18).

Z tych względów NSA uchylił uchwały neo-KRS o przedstawieniu Prezydentowi wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziów Sądu Najwyższego. Nie ulega wątpliwości, ze uchwały KRS muszą być podjęte ważnie, by ktoś mógł zostać sędzią (art. 179 Konstytucji RP). 

  1. Należy jednoznacznie wskazać, że osoby, które uczestniczyły w wadliwych konkursach z udziałem neo-KRS nie zostały ważnie powołane na urząd sędziego. Osoby te nie nabyły statusu sędziego, a zatem nie może być mowy o utracie tego statusu w ich wypadku. Przesądzenie, nawet implicte, że zostały one sędziami na skutek wadliwych powołań oznacza, że co najmniej problematyczne byłoby pozbawienie ich statusu służbowego sędziego. Ponadto wygaszenie stosunku służbowego oznaczałoby, że de facto osoby te przechodziłyby w stan spoczynku z prawem do uposażenia. Byłoby to rozwiązanie destrukcyjne dla porządku prawnego, gdyż oparte na bezprawiu, a ponadto demoralizujące, nie do pogodzenia z poczuciem przyzwoitości i nie mające nic wspólnego z ochroną praw słusznie (!) nabytych, szczególnie w świetle trwających od wielu lat represji wobec sędziów walczących w obronie fundamentów państwa prawa.

B. Odpowiedzialność dyscyplinarna i postepowanie dyscyplinarne

  1. W przedmiotowym projekcie, likwidując ID, pozostawia się niezmieniony w pozostałym zakresie system dyscyplinarny dotyczący sędziów. Oznacza to w szczególności absolutną swobodę Ministra Sprawiedliwości w powoływaniu rzecznika dyscyplinarnego sędziów i jego zastępców, którzy w dalszym ciągu będą mogli nękać sędziów bezzasadnymi postępowaniami dyscyplinarnymi, pozorując ich prowadzenie latami bez kierowania sprawy do sądu, bądź jej umorzenia. Rodzi to poważne ryzyko nadużyć.
  2. W ocenie Stowarzyszenia ta niczym nieuzasadniona wszechwładza Ministra Sprawiedliwości nad wszczynaniem i prowadzeniem postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów przez zależnych od niego funkcjonariuszy jest wadliwa ustrojowo i narusza zasadę równowagi władz wyrażoną w art. 10 Konstytucji RP.
  3. W projekcie brak regulacji w zakresie:
    • prowadzonych już wadliwie postępowań dyscyplinarnych przed Sądami Dyscyplinarnymi przy SA (zob. punkty 196-214 wyroku TSUE z dnia 15.07.2021 r.);
    • postępowań wobec sędziów poddanych represyjnemu systemowi dyscyplinarnemu, w tym Pawła Juszczyszyna o Igora Tuleyi, którzy nadal nie orzekają i których Państwo Polskie bezprawnie pozbawiło istotnej części należnego wynagrodzenia. 
  1. Należy podkreślić, że orzeczenia TSUE z 14 i 15.07.2021 r. mają moc wsteczną, czego w projekcie także nie uwzględniono.
  2. Stowarzyszenie wskazuje, że w ramach Społecznej Komisji Kodyfikacyjnej został opracowany projekt kompleksowego uregulowania kwestii dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej i postępowań dyscyplinarnych sędziów, który powinien zostać wykorzystany w toku prac legislacyjnych.
  3. Brak racjonalnych powodów do wprowadzania zmian częściowych i de facto zmierzających do przywrócenia stanu z 2015 r. Środowisko sędziowskie dostrzega potrzebę zmian dostosowujących wskazane zagadnienia do aktualnych standardów europejskich, w tym w zakresie prawa do sądu oraz statusu pokrzywdzonego działaniami sędziego.

C. Status Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

  1. Przedmiotowy projekt częściowo usuwa skutki tzw. ustawy kagańcowej, znosząc zakaz badania przez sądy prawidłowości powołania sędziów i powiązane z tym zakazem delikty dyscyplinarne.
  2. Zarazem jednak w wyniku nieusunięcia z ustawy o SN art. 26 2-6 projekt pozostawia kwestie badania statusu sędziów w wyłącznej kognicji IKNiSP, w której zasiadają wyłącznie sędziowie wadliwie powołani przy udziale neo-KRS, co do której zarówno sądy unijne (TSUE i ETPCz) oraz krajowe (SN oraz NSA) wskazały na uzależnienie od władzy politycznej. Pozostawienie tej regulacji spowoduje, że prawo obywatela do zbadania prawidłowości powołania składu sądu rozpoznającego jego sprawę nadal będzie iluzoryczne. W ocenie Stowarzyszenia wywoła to kolejną falę skarg do ETPCz, co naraża Rzeczpospolitą Polską na odpowiedzialność odszkodowawczą.
  3. W uchwale z 23.01.2020 r. (BSA I-4110-1/20) połączonych Izb SN wskazano, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. (nieważność postępowania) zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek
  1. KRS ukształtowanej na postawie przepisów ustawy z 8.12.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw.
  2. Mimo ww. uchwały połączonych Izb SN, pomimo tego, że postępowania w przedmiocie odwołania od uchwał neo-KRS w przedmiocie przedstawienia kandydatów do IKNiSP są w toku i uchwały te nie są prawomocne, IKNSiP nadal orzeka. W ugruntowanym już orzecznictwie tej Izby okoliczności dotyczące:
  • funkcjonowania KRS w oparciu o obowiązujące przepisy w kontekście jej zależności od władzy wykonawczej i ustawodawczej (uchwała IKNiSP z 8.01.2020 r., I NOZP 3/19 i wyroki IKNiSP z 13.05.2020 r., I NO 75/19 oraz 27.05.2020 r., I NO 96/19);
  • konstytucyjności składu KRS (wyroki IKNiSP: z 27.03.2019 r., I NO 3/19, z 29.07.2019 r., I NO 89/19; z 30.07.2019 r., I NO 20/19; z 30.07.2019 r., I NO 31/19); z 13.05.2020 r., I NO 75/1 z powołaniem na wyrok TK z 25.03.2019 r., K 12/18 sankcjonujący dokonane zmiany); 
  • braku wymaganej liczby podpisów koniecznych do zgłoszenia kandydata na członka KRS (wyroki IKNiSP: z 13.05.2020 r., I NO 75/19 oraz 27.05.2020 r., I NO 96/19., z 17.06.2020 r., I NO 188/19);
  • braku opinii Zgromadzenia (wyrok IKNiSP z 17.06.2020 r., I NO 188/19) są traktowane jako niemające znaczenia prawnego.
  1. Podkreślenia wymaga, że IKNiSP ani razu (!) nie rozstrzygnęła pozytywnie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu jego wadliwego powołania.
  2. IKNiSP, podobnie jak ID, została utworzona na mocy ustawy o SN, członkowie tej Izby są powoływani zgodnie z procedurą nominacyjną, w której, podobnie jak w przypadku procesu wyłaniania członków ID, udział bierze także neo-KRS. Mając na względzie elementy wykładni sformułowane w ww. wyroku TSUE z 19.11.2019 r., można przyjąć, że niezależność IKNiSP budzi wątpliwości, na co wskazuje ww. postanowienie TSUE z 14.07.2021 r. (pkt 210).
  3. Wadliwości przy powołaniu sędziów do składu IKNiSP były tożsame z wadliwościami wskazanymi w ww. wyroku TSUE z 15.07.2021 r., polegającymi na zwiększeniu wpływu władzy ustawodawczej i wykonawczej na KRS, naruszeniu niezależności tego organu, powołaniu KRS w następstwie skrócenia trwającej czteroletniej kadencji dotychczasowych członków KRS, ukonstytuowaniu KRS w nowym składzie, jednocześnie z przyjęciem nowej ustawy o SN, obejmującej w szczególności utworzenie IKNiSP. Te okoliczności powodują, że zachodzą uzasadnione wątpliwości co do niezależności neo-KRS i jej roli w procesie nominacyjnym, takim jak ten, który doprowadził do powołania członków IKNiSP (zob. ww. wyrok TSUE z 15.07.2021 r., pkt 104-108).
  1. Pomimo przedstawionych zastrzeżeń do IKNiSP, a w szczególności pomimo stanowiska TSUE wyrażonego w ww. postanowieniu z 14.07.2021 r., przedmiotowy projekt zakłada, że do kompetencji tej Izby będzie należało: rozpatrywanie skarg nadzwyczajnych, rozpoznawanie odwołań od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, rozpoznawanie protestów wyborczych i protestów przeciwko ważności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego oraz stwierdzanie ważności wyborów i referendum, inne sprawy z zakresu prawa publicznego, w tym sprawy z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji i transportu kolejowego oraz sprawy, w których złożono odwołanie od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, a także skargi dotyczące przewlekłości postępowania przed sądami powszechnymi i wojskowymi oraz Sądem Najwyższym (zob. art. 1 pkt 12 projektu dotyczący zmian w art. 26 § 1 ustawy o SN).
  2. Oznacza to, że projekt jest sprzeczny z ww. orzeczeniem TSUE a miał stanowić jego wykonanie.
  3. Należy dodać, że dotychczas żadne z zarządzeń Pierwszego Prezesa SN Małgorzaty Manowskiej nie dotyczyło zawieszenia funkcjonowania IKNiSP. W tym zakresie Pierwszy Prezes SN ma kompetencje i powinien niezwłocznie zawiesić funkcjonowanie IKNiSP z tych samych powodów, dla których została zawieszona (mniej lub bardziej konsekwentnie) ID.
  4. Wobec powyższego zaskakuje to, że projekt niejako sankcjonuje status Izby, która została ukształtowana w bliźniaczy, nielegalny sposób jak ID. Jest to tym bardziej dziwne i niepokojące, gdy się weźmie pod uwagę projektowany bardzo szeroki zakres kompetencji IKNiSP.

        III.       Uwagi końcowe 

 

  1. Jakkolwiek w uzasadnieniu projektu czyni się zastrzeżenie, że projekt dotyczy tylko wprowadzenia w życie orzeczeń TSUE i ETPCz, to zdaniem Stowarzyszenia, potrzebne jest kompleksowe uregulowanie statusu uchwał podejmowanych przez niekonstytucyjną neo-KRS, w tym przede wszystkim w zakresie dotyczącym nominacji sędziowskich (zob. wskazane powyżej wyroki NSA z 6 i 13.05.2021 r.) oraz ukształtowanie w sposób zgodny z Konstytucją RP i standardami unijnymi zasad wyboru członków KRS.
  2. Przedmiotowy projekt nie rozwiązuje ani problemu nieprawidłowego powołania neo-KRS, ani problemu nieprawidłowości powołań sędziów dokonanych z jej udziałem. Powoduje to, że orzeczenia w polskich sądach wydaje w tej chwili tysiące osób nieprawidłowo umocowanych. Co za tym idzie, ich decyzje procesowe będą mogły być w przyszłości skutecznie podważone, czy to w Polsce, czy w drodze skargi do ETPCz na podstawie art. 6 EKPcz. 
  1. Do czasu rozwiązania tych kwestii nie można mówić o przywróceniu prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości zgodnie z orzeczeniami TSUE i ETPCz. Problem jest o tyle istotny, że kadencja neo-KRS kończy się za pół roku, co powoduje konieczność pilnego wypracowania rozwiązań prawnych dotyczących wyboru Krajowej Rady Sądownictwa, które będą zgodne zarówno z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej, jak i prawem Unii Europejskiej.
  2. Podsumowując, projekt senacki stanowi krok w dobrym kierunku, natomiast w żadnej mierze nie może zostać uznany za dostosowanie polskiego prawa do zaleceń TSUE, a tym samym za wykonanie wyroku z 15.07.2021 r. w sprawie C-791/19.

Z wyrazami szacunku,

prof. UŚ dr hab. Krystian Markiewicz

Prezes SSP IUSTITIA

Z pełnym dokumentem można zapoznać się tutaj


Drukuj   E-mail