Aktualizacja rekomendacji z dnia 9 maja 2020 roku w związku z przywróceniem działalności sądów

W związku z zawartym w naszym opracowaniu o przywróceniu pracy sądów stwierdzeniem, że na posiedzenia w sądach powinny mieć wstęp wyłącznie osoby wezwane (punkt 16), dostrzegamy – po wysłuchaniu uwag społecznych – potrzebę wyjaśnienia naszych rekomendacji.

Opracowane wytyczne, wskazujące na wymogi o charakterze technicznym i logistycznym w aspekcie konieczności zachowania reżimu sanitarnego, nie mogą stwarzać podstawy do naruszania gwarancji procesowych, zaś w takowy sposób zostały wykorzystane, co było niezgodne  z ich celem. Znamy mizerną sytuację lokalową w sądach i z pewnością obecnie całkowite, nielimitowane otwarcie sądów dla publiczności będzie zagrożeniem dla zdrowia  obywateli. Rozprawy jednak, zgodnie z Konstytucją, powinny odbywać się w sposób jawny, dlatego też jakiekolwiek   zarządzenia prezesów sądów uniemożliwiających udział publiczności, w jakiejkolwiek formie, w posiedzeniach sądowych winny być uchylone.;

Jedną z podstawowych zasad praworządności jest jawność rozpraw. Gwarantuje ją art.45 Konstytucji RP, a także przepisy kodeksowe - w postępowaniu cywilnym art. 9 KPC, a w postępowaniu karnym art. 355 KPK. Rozprawa jest co do zasady jest jawna, a wyjątki są wskazane w ustawach. W dobie stanu epidemicznego należy zadbać o zachowanie wszystkich praw obywatelskich w możliwie najszerszym zakresie. W stanowisku z 09.05.2020 r. Stowarzyszenie Sędziów Polskich Iustitia przedstawiło wytyczne, rekomendacje, które mają charakter techniczny, a zatem odnoszą się wyłącznie do zasad bezpieczeństwa obywateli.

Uczestniczące w sprawie osoby oraz publiczność powinny być powiadomione o utrudnieniach lub ograniczeniach związanych z przyjętym reżimem sanitarnym w czasie epidemii z uwagi na konieczność szczególnej dbałości o życie i zdrowie obywateli, tak by nie narażać ich na nadmierne ryzyko zakażenia. Tak więc całkowite otwarcie sądów dla publiczności bez zapewnienia obywatelom bezpiecznego przebywania w budynku sądu (tj. bez możliwości zachowania odstępu społecznego) stanowi zagrożenie dla zdrowia obywateli, zaś dalsze nadzwyczaj ograniczone działanie sądów wyłącznie do spraw pilnych stanowi rażące naruszenie prawa do sądu.

Publiczny charakter rozpraw zawsze był zależny od pojemności sali rozpraw, natomiast nie można było zakazać wstępu publiczności, wyłączyć jawności. Obecnie pojemność sal rozpraw uległa dramatycznemu zmniejszeniu ze względu na ograniczenia sanitarne. Rozpraw w części spraw nie można w ogóle bezpiecznie przeprowadzić, a w części trzeba wybierać między zezwoleniem na udział albo stron albo publiczności. Ponadto sądy nie są i w trakcie tej epidemii nie staną się przygotowane do zapewnienia bezpiecznego pobytu w budynku bliżej nieokreślonej i nieprzewidywanej liczbie osób.

Mając na względzie § 91 regulaminu urzędowania sądów powszechnych wnosimy o uwzględnienie możliwości wprowadzenia zasad regulujących ruch osób w budynku sądu, w myśl zasady proporcjonalności (zapewniając obywatelom ochronę ich życia i zdrowia a także realizując prawo do sądu i rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki), dostosowujących liczbę osób do powierzchni sal rozpraw, tak by możliwie było zachowanie dystansu społecznego, zarówno w trakcie oczekiwana pod salą rozpraw czy też w trakcie posiedzenia sądu. W tej sytuacji konieczne jest też takie planowanie rozpraw by uwzględniać liczbę osób, które w posiedzeniu sądu będą brały udział. Za pożądane uznać należy również umożliwienie udziału publiczności w rozprawie za pomocą środków porozumiewania na odległość, jednak zwracamy uwagę, że praktycznie brak możliwości zapobieżenia nagraniu takiego posiedzenia i niekontrolowanego rozpowszechnienia go w Internecie. W tej sytuacji wydaje się konieczne wysłuchanie stron czy zgadzają się na taką formę udziału publiczności.

Z kolei do Prezesów sądów należy opublikowanie pouczeń na stronach internetowych sądów, tak by zarówno przedstawiciele mediów, jak i osoby chcące uczestniczyć w rozprawie w charakterze publiczności zostały poinformowaniu o konieczności składania wniosków o wydanie kart wstępu na rozprawę. Limit miejsc będzie określony dla zachowania bezpieczeństwa obywateli, a jednocześnie zrealizowana zasada jawności rozprawy.

Niemniej należy podkreślić, że obecnie sądy funkcjonują
w warunkach kolizji dwóch wartości konstytucyjnych – jawności rozpraw oraz prawa stron do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Trzeba jednak podejmować wszystkie możliwe działania, aby zasada jawności posiedzeń sądowych była realizowana.

W ocenie Stowarzyszenia  niedopuszczalne jest wykluczenie udziału mediów w posiedzeniach jawnych z uwagi na stan epidemii. W przypadku wiec planowania terminów rozpraw w sprawach potencjalnie mogących wzbudzić zainteresowanie mediów to do Przewodniczącego oraz Prezesa Sądu należy zapewnienie odpowiedniej sali rozpraw i  przyjąć takie zasady organizacyjne by zagwarantować możliwość udziału mediów. Podobnie również w sytuacji posiedzeń jawnych wzbudzających duże zainteresowanie społeczne, należy zapewnić salę dostosowana do liczby osób zainteresowanych a także wymogów sanitarnych. 

Rekomendacje z dnia 9 maja 2020 roku