Wizyta Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Dunji Mijatović w Polsce

Nowoczesne demokracje europejskie nie mogą funkcjonować bez prawdziwie niezależnego sądownictwa. Polskie władze powinny podjąć dalsze działania na rzecz przywrócenia pełnej niezależności wymiaru sprawiedliwości, jak również na rzecz wyeliminowania niezgody i impasu wywierających nieustanny wpływ na pracę i wiarygodność niektórych instytucji w sferze sądownictwa – powiedziała Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Dunja Mijatović.

Sędziów i prokuratorów należy chronić przed niezasłużonymi naciskami - stwierdziła na zakończenie pięciodniowej wizyty w Polsce, poświęconej tematom niezależności sądownictwa i prokuratury, jak również praw kobiet, równości płci i przeciwdziałania przemocy domowej.

Polska powinna również w sposób znacznie bardziej aktywny chronić i promować prawa kobiet w drodze pełnego wdrożenia Konwencji Stambulskiej oraz zapobiegania osłabianiu praw reprodukcyjnych kobiet, w tym dostępu do antykoncepcji oraz do bezpiecznych i legalnych usług aborcyjnych i związanej z nimi opieki medycznej – dodała Komisarz.

Komisarz z uznaniem przyjęła działania podjęte przez Polskę w ubiegłym roku w odpowiedzi na tymczasowe postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w ślad za którym sędziowie Sądu Najwyższego uprzednio zmuszeni do przejścia w stan spoczynku, w tym pierwsza prezes Sądu Najwyższego, zostali przywróceni na stanowiska. Niezależnie od powyższego, zasadne pozostają obawy w kwestii niezależności Trybunału Konstytucyjnego oraz Krajowej Rady Sądownictwa, której członkowie w świetle nowych zasad są obecnie wybierani przez Sejm, nie zaś – zgodnie z zaleceniami Rady Europy i treścią Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – przez przedstawicieli środowiska sędziowskiego. Komisarz zauważyła, iż Krajowa Rada Sądownictwa została zawieszona przez Europejską Sieć Rad Sądownictwa. Podkreślając „ścisłą współzależność między niezależnoścą sądownictwa i prokuratury a ich skutecznością”, Komisarz wyraziła również obawy wynikające z faktu, iż w ciągu ubiegłych lat minister sprawiedliwości zwolnił lub zastąpił na stanowiskach kilkuset prezesów sądów i prokuratorów. Ponadto od kilku lat kilkaset stanowisk w polskim wymiarze sprawiedliwości pozostaje nieobsadzonych. Komisarz przywołuje ustalenia Komisji Weneckiej z lat 2016 i 2017, w których zawarto między innymi krytykę szeroko zakrojonych i niekontrolowanych uprawnień wynikających z połączenia stanowisk ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego, oraz apeluje do polskich władz o pełne wdrożenie zaleceń Komisji Weneckiej.

Komisarz Mijatović wysłuchała szeregu relacji dotyczących postępowań dyscyplinarnych wszczętych przeciwko sędziom i prokuratorom z powodu ich wypowiedzi publicznych, zwracania się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniami prejudycjalnymi i uczestnictwa w działaniach edukacyjnych, a także – w jednym przypadku – w związku z odebraniem nagrody z rąk byłego prezydenta Gdańska. „Sędziom i prokuratorom należy zapewnić prawo wyrażania poglądów w sprawach związanych z interesem publicznym, w tym reform sądownictwa i prokuratury. Tę wolność wypowiedzi należy chronić. Postępowania dyscyplinarne mogą wywrzeć na sędziów i prokuratorów efekt mrożący, natomiast sposób prowadzenia niektórych spośród przedmiotowych postępowań może sugerować intencję wywoływania lęku lub zastraszania. Postępowania dyscyplinarnego nie należy traktować w sposób instrumentalny; należy również zagwarantować prawo do rzetelnego procesu, przysługujące każdej z osób uczestniczących w postępowaniu” – podkreśliła Komisarz.

Odnosząc się do kwestii przemocy domowej i przemocy wobec kobiet, Komisarz wyraziła uznanie dla Polski za dokonanie ratyfikacji Konwencji Stambulskiej w 2015 roku. „Polskie władze powinny obecnie podjąć zdecydowane działania służące rzeczywistemu wdrożeniu postanowień Konwencji Stambulskiej” – zaapelowała Komisarz, podkreślając jednocześnie, iż „przepisy w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej powinny być stosowane w spójny sposób na terenie całego kraju”. Komisarz zaleciła w szczególności zapewnienie dostępu do odpowiedniej liczby schronisk przeznaczonych konkretnie dla kobiet-ofiar przemocy domowej i ich dzieci, zwłaszcza w ośrodkach miejskich poza Warszawą. Zauważając, iż obecna forma przepisów prawnych nie umożliwia natychmiastowej izolacji sprawców przemocy domowej w sposób zapobiegający wtórnej wiktymizacji ofiar, Komisarz przyjęła jednakże z uznaniem plany Ministerstwa Sprawiedliwości w obszarze nowelizacji Kodeksu postępowania karnego w przedmiotowym obszarze.

W trakcie wizyty Komisarz wraz z towarzyszącą delegacją odbyła spotkania z przedstawicielami doświadczonych organizacji świadczących pomoc na rzecz ofiar przemocy domowej, odwiedzając punkt doradztwa dla ofiar przemocy domowej w Gdańsku i schronisko dla kobiet w Warszawie. W trakcie spotkań kilka organizacji poinformowało delegację, iż w ciągu ubiegłych lat dotacje otrzymywane uprzednio ze budżetu państwa zostały anulowane lub w sposób istotny ograniczone. Komisarz pragnie podkreślić, iż w niektórych wypadkach – na przykład w Gdańsku i w Warszawie – władze samorządowe przejęły odpowiedzialność za finansowe wspomaganie tychże placówek. „Organizacje społeczeństwa obywatelskiego to często główne źródła pomocy prawnej i psychologicznej udzielanej ofiarom przemocy. Działania tych organizacji należy chronić i pielęgnować, co oznacza między innymi niezakłóconą i stabilną dostępność środków publicznych. Władze powinny również zapewniać przedmiotowym organizacjom zdecydowane i wyraźnie poparcie deklaratywne” – podkreśliła Komisarz.

Podczas wizyty w Polsce Komisarz zajęła się również prawami reprodukcyjnymi kobiet. „Ogromnie martwią mnie powtarzające się i trwające nadal próby zaostrzenia polskiej ustawy antyaborcyjnej, pomimo iż już dzisiaj należy ona do najbardziej restrykcyjnych w całej Europie” – powiedziała Komisarz Mijatović. Komisarz podkreśliła także, że kluczowe wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Sztrasburgu przeciwko Polsce w obszarze dostępu do legalnej aborcji i związanej z nią opieki medycznej nie zostały wdrożone przez wiele lat, oraz że stan taki utrzymuje się do dnia dzisiejszego. Komisarz jest szczególnie zaniepokojona informacją sugerującą, iż wiele kobiet korzysta z tzw. podziemia aborcyjnego lub wyjeżdża za granicę w poszukiwaniu pomocy; zjawiska te wiążą się z coraz częstszym odwoływaniem się przez pracowników służby zdrowia do tzw. klauzuli sumienia jako do podstawy odmowy wykonania zabiegu przerwania ciąży lub badań prenatalnych, lub przepisania tzw. antykoncepcyji awaryjnej. Z niepokojem podkreślając istnienie w Polsce regionów, w których dostęp do aborcji jest poważnie ograniczony, Komisarz zauważyła, że „kobiety i dziewczęta, którym przysługuje prawo do przerwania ciąży, nie powinny napotykać jakichkolwiek ograniczeń w zakresie dostępu do takich usług i związanej z nimi opieki medycznej w ich własnym kraju. Pamiętać również należy, że w niektórych wypadkach brak działania lub opóźnienia w działaniu rodzą realne i poważne zagrożenia dla życia i zdrowia kobiet – co z kolei może w przyszłości wywrzeć niekorzystny wpływ na całe społeczeństwo” – dodała Komisarz.

Odnosząc się do tematu równości płci, Komisarz dostrzegła fakt, iż średnia różnica wynagrodzeń ze względu na płeć należy do najniższych w Europie. Niezależnie od powyższego Komisarz apeluje do polskich władz o zapewnienie, żeby zasada równości płci znajdowała swoje odzwierciedlenie w konkretnych działaniach, na przykład poprzez przyjęcie krajowego planu działań w obszarze równości płci, lub dedykowanych programów służących promowaniu aktywności zawodowej i awansu kobiet, w tym na stanowiska kierownicze i średniego szczebla w sektorze publicznym. Podczas wizyty w Gdańsku Komisarz przyjęła z ogromnym zadowoleniem informację o powołaniu gdańskiego Modelu na rzecz Równego Traktowania, obejmującego działania na rzecz równości płci. „Gdański Model na rzecz Równego Traktowania i partycypacyjny tryb jego opracowania należy zdecydowanie uznać za źródło inspiracji i wzór do naśladowania” – podsumowała Komisarz.

Co nie mniej istotne, podczas wizyty w Polsce do Komisarz dotarły informacje na temat negatywnych i podburzających wypowiedzi skierowanych przeciwko osobom LGBTI, wygłoszonych przez niektórych urzędników wysokiej rangi. Komisarz przypomina, iż tego rodzaju uwagi są niedopuszczalne, apelując jednocześnie o konieczność przeciwdziałania wykluczeniom i zapewnienia szacunku dla przysługujących wszystkim praw człowieka.